
De hersenstam is een evolutionair oud gedeelte van de hersens (afb: WikiMedia Commons)
Op basis van pijnonderzoek en onderzoek aan hersenletsel en anesthesie denken de onderzoekers dat de hersenschors (cortex) weliswaar een groot deel van de informatie verwerkt die we ervaren, maar dat het de circuits in de hersenstam zijn die ervoor zorgen dat die informatie ook daadwerkelijk bewust wordt gevoeld. Hun ideeën vormen een nieuwe invalshoek voor het onderzoeken van een van de hardnekkigste raadsels in de wetenschap.
Sluit je ogen en bedek je oren. Een groot deel van de wereld om je heen verdwijnt uit je gezichtsveld en gehoor, maar je besef dat je er bent – je bewustzijn – blijft bestaan. Wat creëert dat fundamentele gevoel dat jij ‘jij’ bent?
Hun redenering daagt theorieën uit die de bron van bewustzijn primair in de hersenschors leggen – de geplooide buitenlaag van de hersenen, die verantwoordelijk is voor complexe functies zoals taal, herkenning en planning. Zij stellen daarentegen dat het fundamentele vermogen om te voelen en te ervaren voortkomt uit oudere, ‘primitievere’ circuits in de hersenstam.
De onderzoekers brengen bestaande experimentele bevindingen en klinische observaties samen om deze theorie te onderbouwen. e zijn zo bescheiden om niet meteen te beweren dat zij hiermee een bewezen mechanisme voor bewustzijn hebben vastgesteld. De onderzoekers baseren hun argumentatie op een alledaagse ervaring: pijn.
Pijn
Het waarnemen van een schadelijke prikkel is iets anders dan het voelen van pijn. Het zenuwstelsel kan een automatische, reflexmatige reactie aansturen om aan gevaar te ontsnappen, maar pijn omvat ook een subjectieve ervaring: het doet au.
Devor en de zijnen betogen dat bewijs uit hersenstimulatie, epileptische aanvallen, neurologisch letsel en ander onderzoek erop wijst dat dit gevoel niet op dezelfde manier afhankelijk is van de hersenschors als complexe visuele of hoorervaringen dat wel zijn.
Ze wijzen er bijvoorbeeld op dat zelfs bij uitgebreide schade aan de hersenschors de pijnervaring meestal intact blijft – of soms zelfs versterkt wordt – terwijl dergelijk letsel het zicht en het gehoor ernstig kan aantasten. Verlies van bewustzijn komt in deze gevallen zelden voor. Daarentegen leidt schade aan bepaalde gebieden in de hersenstam steevast tot een coma. Volgens deze interpretatie doet de hersenstam mogelijk meer dan alleen de cortex ‘wakker’ houden. Die zou de fundamentele capaciteit kunnen genereren voor de bewuste ervaring van pijn en in het verlengde daarvan ook voor andere zintuiglijke waarnemingen.
De theorie maakt onderscheid tussen informatie die de hersenen op een mechanische wijze verwerken en het gevoel dat gepaard gaat met het bewust ervaren van die informatie. Het herkennen van een gezicht, het begrijpen van een zin of het inschatten dat een dier een aanval zou kunnen inzetten, vereist complexe verwerkingsprocessen.
De onderzoekers stellen dat de hersenschors het grootste deel van dit werk verricht. Daarnaast beoordeelt die welk nut of gevaar eruit zou kunnen voortvloeien. Op basis van deze informatie bepaalt het netwerk in de hersenstam welke zintuiglijke stromen doordringen tot het bewustzijn en prioriteit krijgen in de aandacht van ‘jou’ en welke onopgemerkt blijven.
Dit onderscheid kan helpen verklaren waarom schade aan specifieke corticale gebieden bepaalde vermogens kan wegnemen, zoals het zien of herkennen van objecten, zonder dat daarmee noodzakelijkerwijs het fundamentele bewustzijn van een persoon verloren gaat. In dit model werken de hersenschors en de hersenstam samen: de cortex levert gedetailleerde informatie over de wereld, terwijl mechanismen in de hersenstam het ‘licht’ van de subjectieve ervaring werpen op die aspecten die bewuste aandacht verdienen.
Reflexreacties
De onderzoekers suggereren dat het vermogen om pijn te ervaren is ontstaan als een toevoeging aan reflexreacties op schadelijke prikkels, zoals de aanval van een roofdier. Deze toevoeging ontstond al vroeg in de evolutie. Er is immers geen ‘supercomputer’ voor nodig om vast te stellen dat mogelijke weefselschade onwenselijk is. Naarmate hersenen complexer werden, ontwikkelde de groeiende hersenschors steeds geavanceerdere vermogens om de betekenis van beelden, geluiden, geuren en andere informatie voor het overleven te interpreteren.
In plaats van een volledig apart systeem voor bewuste ervaring te ontwikkelen ten behoeve van de steeds verder uitdijende cortex, heeft de evolutie, zo stellen de auteurs, gebruikgemaakt van de mechanismen in de hersenstam die al lang verbonden waren met de bewuste ervaring van pijn.
Volgens deze visie heeft het meest basale gevoel van bewustzijn oeroude wortels, terwijl de rijkdom van wat wij mensen ervaren een afspiegeling is van de latere ontwikkeling van krachtiger informatieverwerkingsprocessen. De auteurs vestigen in het bijzonder de aandacht op een gebied in de hersenstam, het mesopontiene tegmentum, waar eerder onderzoek circuits heeft aangetoond die betrokken zijn bij een coma na hersenletsel.
Hoewel het precieze mechanisme nog onopgelost is, staat vast dat het een biologische oorsprong heeft. Het artikel biedt een raamwerk voor verder onderzoek, in plaats van een sluitende verklaring voor hoe de hersenen bewustzijn voortbrengen.
Bron: Alpha Galileo