De onderzoeksopzet met hersenweefsel van gezonde mensen en van Alzheimerpatiënten met en zonder ziekteverschijnselen (afb: Evgenia Salta et al./Cell Stem Cell)

Soms hebben mensen verschijnselen in hun hersens die kenmerkend zijn voor de ziekte van Alzheimer, maar kennen de daarbij behoorde ziektesymptomen niet. Het lijkt er op dat bij die mensen de hersens Alzheimer bestrijden door onrijpe hersencellen te helpen de schade te overleven. Er achter komen hoe dat kan zou aanwijzingen kunnen opleveren voor een afdoende behandeling. Onderzoeksters denken nu te weten hoe dat zit. De crux zou liggen bij de zogeheten onrijpe hersencellen.
Een van de grootste onbeantwoorde vragen in het Alzheimeronderzoek is waarom de ziekte mensen zo verschillend treft. Terwijl velen geheugenverlies en dementie ontwikkelen naarmate Alzheimer vordert, vertonen anderen weinig tot geen cognitieve achteruitgang ondanks dezelfde onderliggende hersenpathologie.
“Ongeveer 30% van de ouderen die de ziekte van Alzheimer ontwikkelen, ervaart nooit de symptomen”, zegt hoofonderzoekster Evgenia Salta van Nederlandse Herseninstituut. “We weten echt niet waardoor. Dat is een groot mysterie, een heel belangrijk mysterie. Als we begrijpen wat deze hersenen beschermt, zou dat uiteindelijk kunnen leiden tot nieuwe therapeutische strategieën.”
Mogelijk dat het toevoegen van nieuwe hersencellen een oplossing zou zijn, suggereert de onderzoekster. Lang is gedacht dat na de geboorte een mens geen nieuwe hersencellen meer aanmaakt. Nu wordt vrij breed aangenomen dat in een deel van de hersens, de hippocampus, dat wel zou gebeuren.
Salta en haar collega’s bestuurden hersenweefsel van de Nederlandse Hersenbank, van mensen met en zonder de symptomen de ziekte van Alzheimer en van Alzheimerpatiënten die geestelijk gezond waren gebleven.

Hippocampus

De onderzoeksters concentreerden zich op de hippocampus, een van de weinige plekken in de hersens waar zich mogelijk nog nieuwe neuronen ontwikkelen. Salta: “Deze cellen zijn extreem zeldzaam, dus moesten we nieuwe manieren ontwikkelen om ze te vinden. We hebben echt ingezoomd op de exacte plek waar we ze verwachtten.”
Ze pasten nieuw ontwikkelde analysemethoden toe die specifiek ontworpen zijn voor menselijk weefsel, waardoor de afhankelijkheid van aannames gebaseerd op dierstudies minder invloed hadden. Ze vonden cellen waarnaar ze op zoek waren, die onrijpe neuronen. Dat zou je een soort hersenstamcellen kunnen noemen, die zich nog moeten rijpen. “Zelfs op een gemiddelde leeftijd van boven de 80 vonden we deze onrijpe neuronen nog steeds in alle groepen”, zegt Salta.

Wat de onderzoeksters echter verraste, was dat Alzeheimerwerende individuen geen aanmerkelijk groter aantal onrijpe neuronen hadden dan mensen met de ziekte van Alzheimer. Het belangrijkste verschil bleek in plaats daarvan te liggen in hoe de cellen zich gedroegen. Salta: “Bij die veerkrachtige individuen lijken deze cellen programma’s te activeren die hen helpen te overleven en schade te verwerken. We zien ook lagere signalen die verband houden met ontsteking en celdood.” Deze onrijpe neuronen doen kennelijk meer dan alleen cellen vervangen die tijdens de ziekte verloren zijn gegaan.
“Het gaat misschien niet (alleen) om het vervangen van verloren neuronen”, zegt Salta. “Het zou kunnen dat deze cellen het omliggende weefsel ondersteunen en de hersens helpen functioneel en ‘jeugdig’ te blijven. Ze fungeren mogelijk als een soort meststof in een tuin die begint af te takelen.”
De onderzoekster waarschuwt dat deze ideeën voorlopig nog veronderstellingen zijn. Omdat deze studie gebruikmaakte van gedoneerd hersenweefsel, konden de onderzoekers niet direct zien hoe de cellen functioneren in levende hersenen. “We gaan uit van de functie van de cellen op basis van de gegevens, maar we kunnen dit niet bevestigen met dit type onderzoek.” Misschien is er ook niet één enkele verklaring voor. “Dit is slechts één stukje van een zeer grote puzzel,” concludeert ze. “Er zal nooit slechts één factor zijn die de veerkracht verklaart.”

Nieuwe richting?

De studie werpt ook licht op een bredere vraag over veroudering zelf. Salta: “Ergens in dit traject is er een soort keerpunt. Sommige mensen blijven stabiel, anderen ontwikkelen dementie. We willen begrijpen wat dat verschil veroorzaakt.”
Toekomstig onderzoek zal moeten uitwijzen hoe onrijpe neuronen communiceren met andere hersencellen en of die interacties bijdragen aan het behoud van geheugen en cognitieve functies.

Hoewel de studie niet verklaart waarom deze cellen zich anders gedragen bij veerkrachtige individuen dan bij mensen die dementie ontwikkelen, weerspiegelt het een groeiende verschuiving in het Alzheimeronderzoek.
In plaats van zich alleen te richten op hoe de ziekte de hersenen beschadigt, vragen wetenschappers zich steeds vaker af waarom sommige hersenen die schade kunnen weerstaan. “Cognitieve veerkracht is enorm interessant,” zegt Salta. “Als we begrijpen wat deze hersenen beschermt, zou dat uiteindelijk kunnen leiden tot nieuwe therapeutische strategieën.”

Bron: Science Daily